Lymfoedeem in benen en voeten

Wat is lymfoedeem in benen en voeten?

Bij lymfoedeem blijft er te veel vocht achter in het weefsel. Normaal voert het lichaam dit vocht vanzelf af via kleine lymfevaten. Als de afvoer niet goed werkt, hoopt het vocht zich op. Daardoor kan een zwelling ontstaan in het onderbeen, de enkel, de voet of de tenen.

Lymfoedeem kan in één been voorkomen, maar ook in beide benen. Soms is iemand ermee geboren. Het kan ook later ontstaan, bijvoorbeeld na een operatie, bestraling, infectie, wondroos of beschadiging van lymfevaten.

De zwelling kan in het begin nog wisselen. Het been of de voet is dan bijvoorbeeld aan het einde van de dag dikker. Later kan de zwelling langer blijven bestaan. Daarom is het belangrijk om bij aanhoudende zwelling goed te laten beoordelen wat de oorzaak is.

Hoe werkt de afvoer van lymfevocht?

Het lichaam heeft bloedvaten en lymfevaten. De lymfevaten werken als een afvoersysteem. Ze nemen vocht en afvalstoffen op uit het weefsel en voeren dit terug naar de bloedbaan.

Onderweg gaat het lymfevocht door lymfeklieren. Deze klieren helpen bij het opruimen van afvalstoffen en spelen ook een rol bij de afweer tegen infecties.

Als de lymfevaten te weinig vocht kunnen opnemen of afvoeren, blijft er vocht achter in het been of de voet. Dat noemen we lymfoedeem.

Het lymfevatenstelsel

Wat is het verschil tussen lymfoedeem en lipoedeem?

Lymfoedeem en lipoedeem lijken soms op elkaar, maar ze zijn niet hetzelfde.

Bij lymfoedeem is vooral de afvoer van vocht verstoord. Daardoor ontstaat zwelling. Dit kan aan één kant voorkomen, bijvoorbeeld alleen in het linker- of rechterbeen. Ook de voet en tenen kunnen dik worden.

Bij lipoedeem is er vooral sprake van een andere verdeling en ophoping van vetweefsel. Lipoedeem komt meestal aan beide benen tegelijk voor. De voeten blijven daarbij meestal slank en doen niet mee aan de zwelling.

Soms komen lymfoedeem en lipoedeem samen voor. Dan is goed onderzoek belangrijk, omdat de behandeling per persoon kan verschillen.

Lymfoedeem	Lipoedeem
Zwelling door vocht dat niet goed wordt afgevoerd.	Ophoping van afwijkend vetweefsel.
Kan in één been of in beide benen voorkomen.	Komt meestal aan beide benen tegelijk voor.
Voeten en tenen kunnen dik worden.	Voeten blijven meestal slank.
De huid kan strak, dikker of gevoeliger worden.	De benen kunnen pijnlijk, zwaar en gevoelig zijn.

Meer over lipoedeem

Lipoedeem kan lijken op lymfoedeem, maar het is iets anders. Bij lipoedeem gaat het vooral om een ophoping van vetweefsel in de benen. Bij lymfoedeem gaat het vooral om vocht dat niet goed wordt afgevoerd.

Via de onderstaande knop leest u hoe lipoedeem ontstaat, welke klachten erbij passen en hoe u het verschil kunt herkennen tussen lipoedeem, vochtophoping en lymfoedeem.

Lees meer

Wat zijn de oorzaken van lymfoedeem?

Lymfoedeem ontstaat als het lichaam vocht niet goed genoeg kan afvoeren. Dat vocht blijft dan achter in het weefsel. Hierdoor wordt het been, de enkel, de voet of de tenen dikker.

De oorzaak ligt in de lymfevaten. Dit zijn kleine vaatjes die vocht uit het weefsel opnemen en afvoeren. Als deze vaatjes niet goed zijn aangelegd, beschadigd zijn of minder goed werken, kan lymfoedeem ontstaan.

Primair en secundair lymfoedeem

Er zijn twee hoofdvormen van lymfoedeem: primair lymfoedeem en secundair lymfoedeem.

Primair lymfoedeem

Bij primair lymfoedeem is het lymfestelsel vanaf de geboorte minder goed aangelegd. De lymfevaten kunnen te weinig vocht opnemen of het vocht minder goed afvoeren.

De zwelling hoeft niet meteen na de geboorte zichtbaar te zijn. Soms ontstaan de klachten pas later, bijvoorbeeld in de puberteit, tijdens de zwangerschap, na een ontsteking of na een andere belasting van het been.

Secundair lymfoedeem

Secundair lymfoedeem ontstaat later in het leven. Het lymfestelsel raakt dan beschadigd of overbelast, waardoor vocht minder goed wordt afgevoerd.

Dit kan bijvoorbeeld gebeuren na een operatie, bestraling, behandeling van kanker, een ongeval, wondroos, een ontsteking of een infectie. Het vocht kan zich daarna ophopen in het been, de enkel, de voet of de tenen.

Niet iedere zwelling is lymfoedeem

Dikke voeten of enkels betekenen niet automatisch dat u lymfoedeem heeft. Zwelling kan ook ontstaan door warm weer, lang zitten of staan, problemen met de aderen, medicijnen, een blessure, artrose of een plaatselijk probleem in de voet of enkel.

Daarom is het belangrijk om goed te laten onderzoeken waar de zwelling vandaan komt. Zeker als de zwelling blijft bestaan, steeds terugkomt, aan één kant duidelijk erger is of samengaat met pijn, roodheid, warmte of huidveranderingen.

Meer over dikke voeten en enkels

Dikke voeten en enkels kunnen verschillende oorzaken hebben. Soms komt het door lymfoedeem, maar vaak heeft zwelling een andere verklaring. Via de onderstaande knop leest u welke oorzaken er kunnen zijn, welke klachten erbij passen en wanneer het verstandig is om hulp te zoeken.

Lees meer

Meer over de oorzaken van lymfoedeem

Wilt u meer weten over het ontstaan van lymfoedeem? Via de onderstaande knop leest u meer over primair en secundair lymfoedeem en over situaties waarin het lymfestelsel beschadigd kan raken.

Lees meer

Welke klachten geeft lymfoedeem?

Lymfoedeem in de benen en voeten geeft vooral zwelling. De zwelling kan in het onderbeen zitten, maar ook rond de enkel, in de voet of in de tenen.

Het been of de voet kan zwaar, moe of gespannen aanvoelen. De huid kan strak staan. Sommige mensen hebben jeuk, een stekend gevoel of pijn.

Door de zwelling kan bewegen moeilijker worden. Lopen, traplopen en het bewegen van de enkel of voet kunnen meer moeite kosten. Sokken en schoenen kunnen gaan knellen of minder goed passen.

Veranderingen van de huid

Als lymfoedeem langer bestaat, kan de huid veranderen. De huid kan dikker, droger of harder worden. De eerste veranderingen zitten vaak bij de tenen of in huidplooien.

Er kunnen schilfers, kloofjes, smetplekken, verdikkingen of plekjes met vocht ontstaan. Ook kan er sneller eelt ontstaan. Kleine wondjes of scheurtjes in de huid verdienen extra aandacht, omdat bacteriën daardoor makkelijker naar binnen kunnen.

Wondroos bij lymfoedeem

Mensen met lymfoedeem hebben meer kans op wondroos. Wondroos is een plotselinge ontsteking van de huid. Dit ontstaat meestal doordat een bacterie via een wondje, kloofje, schimmelinfectie of ander klein huidplekje naar binnen komt.

Wondroos herkent u vaak aan een rode, warme, pijnlijke en gezwollen huid. De plek kan scherp begrensd zijn. Vaak voelt iemand zich ziek en kunnen er koorts of koude rillingen ontstaan.

Neem bij verdenking op wondroos snel contact op met de huisarts. Snelle behandeling is belangrijk om te voorkomen dat de ontsteking erger wordt.

Meer over de klachten van lymfoedeem

Wilt u meer weten over zwelling, een zwaar gevoel, huidklachten en wondroos bij lymfoedeem? Via de onderstaande knop leest u meer over de klachten en wanneer u hulp moet zoeken.

Lees meer

Huidklachten en wondroos bij lymfoedeem

Bij lymfoedeem kan de huid droger, dikker en kwetsbaarder worden. Daardoor kunnen sneller kloofjes, schilfers, smetplekken of wondjes ontstaan.

Via zo’n klein wondje kunnen bacteriën de huid binnendringen. Ook een schimmelinfectie tussen de tenen, een splinter of een nauwelijks zichtbaar scheurtje kan genoeg zijn om een infectie te veroorzaken.

Mensen met lymfoedeem hebben daardoor meer kans op wondroos. Wondroos is een plotselinge huidinfectie. De huid wordt dan rood, warm, pijnlijk en gezwollen. Vaak voelt iemand zich ziek en kan er koorts of koude rillingen ontstaan.

Wondjes en infecties voorkomen

Een goede huidverzorging helpt om wondjes, kloofjes en infecties te voorkomen. Controleer de huid daarom regelmatig, ook tussen de tenen en onder de voeten.

• Houd de huid schoon en droog, vooral tussen de tenen en in huidplooien.
• Smeer een droge huid dagelijks in met een verzorgende crème zonder parfum en alcohol.
• Laat eelt op tijd en veilig verwijderen door een pedicure of podotherapeut.
• Knip nagels recht en niet te kort, zodat ze niet kunnen ingroeien.
• Controleer schoenen, sokken en kleding op harde randen, naden of stiksels die kunnen schuren.
• Maak kleine wondjes goed schoon en houd ze in de gaten.
• Neem contact op met een zorgverlener als een wondje niet geneest, rood wordt, warm aanvoelt, pijn doet of gaat lekken.

Meer over het voorkomen van wondjes

Wilt u weten hoe u de huid het beste kunt verzorgen bij lymfoedeem? Via de onderstaande knop leest u praktische tips om wondjes, infecties en wondroos te helpen voorkomen.

Lees meer

Hoe wordt lymfoedeem herkend en vastgesteld?

Bij een dik been, een dikke enkel of een dikke voet wordt eerst gekeken waar de zwelling zit en hoe lang de klachten al bestaan. Ook wordt beoordeeld of de zwelling aan één kant of aan beide kanten voorkomt.

Daarnaast kijkt de zorgverlener naar de huid. Bij lymfoedeem kan de huid dikker, droger of harder worden. Soms zijn er kloofjes, schilfers, smetplekken of veranderingen rond de tenen zichtbaar.

Een paar eenvoudige onderzoeken kunnen helpen om lymfoedeem te herkennen. Ze geven aanwijzingen, maar bepalen niet in hun eentje de diagnose.

Het teken van Stemmer

Bij het teken van Stemmer probeert de zorgverlener de huid aan de basis van de tweede of derde teen voorzichtig op te pakken.

Als dat niet of nauwelijks lukt, kan dat passen bij lymfoedeem. Dit heet een positief teken van Stemmer. Het is een belangrijke aanwijzing, maar geen bewijs op zichzelf. De zwelling, de huid, de klachten en de voorgeschiedenis moeten altijd samen worden beoordeeld.

Een kuiltje na indrukken van de huid

Soms drukt de zorgverlener zacht met een vinger op de gezwollen huid. Als er even een kuiltje zichtbaar blijft, betekent dit dat er vocht in het weefsel zit. Zo’n kuiltje wordt ook wel een delle genoemd.

Bij lymfoedeem kan dit in het begin aanwezig zijn. Als lymfoedeem langer bestaat, kan de huid steviger en dikker worden. Dan blijft er soms minder makkelijk een kuiltje achter.

Huidveranderingen bij lymfoedeem

De huid kan veel informatie geven. Een droge, dikke of harde huid, kloofjes, schilfers, blaasjes of huidveranderingen bij de tenen kunnen passen bij lymfoedeem.

Laat de huid goed beoordelen als u zwelling heeft. Wondjes en huidbeschadigingen kunnen bij lymfoedeem sneller leiden tot een infectie, zoals wondroos.

Meer over de diagnose van lymfoedeem

Via de onderstaande knop leest u meer over het teken van Stemmer, een kuiltje na het indrukken van de huid en andere kenmerken die kunnen helpen om lymfoedeem te herkennen.

Lees meer

Hoe wordt lymfoedeem behandeld?

De behandeling van lymfoedeem is bedoeld om de zwelling zo goed mogelijk onder controle te houden. De behandeling helpt om vocht af te voeren, de huid gezond te houden en wondjes of infecties te voorkomen.

Meestal bestaat de behandeling uit een combinatie van maatregelen. Welke behandeling het beste past, hangt af van de oorzaak, de ernst van de zwelling, de huid, uw klachten en uw dagelijks functioneren.

Een operatie is bij lymfoedeem zelden nodig. In de meeste gevallen wordt gekozen voor behandelingen zonder operatie.

Behandelingen zonder operatie

Bij lymfoedeem kunnen verschillende behandelingen en hulpmiddelen worden gebruikt. Vaak werken deze het beste in combinatie met elkaar.

• Bewegen: regelmatig bewegen helpt de afvoer van vocht. Vooral wandelen, fietsen en oefeningen voor enkel en voet kunnen nuttig zijn.
• Oedeemtherapie of fysiotherapie: een therapeut kan helpen met oefeningen, advies en technieken om de vochtafvoer te ondersteunen.
• Manuele lymfedrainage: dit is een zachte massagetechniek die de afvoer van lymfevocht kan stimuleren.
• Compressie: zwachtels of therapeutische elastische kousen geven druk van buitenaf. Dit helpt om de zwelling te verminderen of stabiel te houden.
• Pneumatische compressietherapie: hierbij wordt een apparaat gebruikt dat met luchtdruk afwisselend druk geeft op het been of de voet.
• Lymfetape: speciale tape kan soms worden gebruikt om de vochtafvoer te ondersteunen.
• Huidverzorging: goede verzorging van de huid helpt om kloofjes, wondjes en infecties te voorkomen.
• Geen knellende kleding: strakke randen van sokken, schoenen of kleding kunnen de afvoer van vocht belemmeren.
• Steunzolen en schoenadvies: goed passende schoenen en eventueel steunzolen kunnen drukplekken verminderen en lopen makkelijker maken.

Meer over de behandelmogelijkheden

Wilt u weten welke behandelingen er zijn en wanneer ze worden toegepast? Via de onderstaande knop vindt u een overzicht van de behandelingen zonder operatie bij lymfoedeem.

Lees meer

Bewegen en fysiotherapie

Bewegen helpt om vocht uit de benen en voeten af te voeren. Als u loopt, bewegen de spieren in uw onderbenen mee. Die spieren helpen om vocht weer omhoog te verplaatsen.

Vooral de enkel is hierbij belangrijk. Als de enkel goed kan bewegen, kunnen de voet en kuit beter meewerken. Als de enkel stijver wordt, kan vocht makkelijker in de voet, enkel of het onderbeen blijven zitten.

Bewegen hoeft niet altijd intensief te zijn. Wandelen, rustig fietsen of oefeningen voor de voeten en enkels kunnen al helpen. Het is belangrijk dat de beweging past bij uw klachten en bij wat u aankunt.

Een fysiotherapeut of oedeemtherapeut kan helpen met oefeningen, advies en begeleiding. Soms is bewegen extra effectief in combinatie met zwachtelen of therapeutische elastische kousen.

Meer over bewegen bij lymfoedeem

Wilt u weten welke beweging kan helpen bij vocht in de voeten of benen? Via de onderstaande knop leest u hoe bewegen de afvoer van vocht kan ondersteunen.

Lees meer

Meer over fysiotherapie bij lymfoedeem

Fysiotherapie kan helpen als de enkel stijver wordt, lopen moeilijker gaat of bewegen minder goed lukt door de zwelling. Een fysiotherapeut kan oefeningen geven om de enkel, voet en kuit beter te laten bewegen.

Als de enkel goed beweegt, kunnen de spieren in de voet en het onderbeen beter helpen om vocht omhoog te verplaatsen. Daardoor kan bewegen makkelijker worden en kan de behandeling van lymfoedeem beter worden ondersteund.

Lees meer

Compressietherapie

Bij compressietherapie krijgt het been of de voet druk van buitenaf. Die druk helpt om vocht uit het weefsel te verplaatsen en de zwelling te verminderen of stabiel te houden.

Compressie kan op verschillende manieren worden gegeven. Bijvoorbeeld met zwachtels, therapeutische elastische kousen of een apparaat dat met luchtdruk werkt.

Welke vorm van compressie geschikt is, hangt af van de ernst van de zwelling, de vorm van het been, de huid en wat iemand in het dagelijks leven nodig heeft.

Zwachtelen

Bij zwachtelen wordt het been ingezwachteld met speciaal verband. Dit verband geeft druk op het been. Daardoor kan vocht beter worden afgevoerd.

Zwachtelen wordt vaak gebruikt als het been nog duidelijk gezwollen is. Het doel is om de omvang van het been te verminderen. Zwachtels werken vooral goed als u ook blijft bewegen, bijvoorbeeld door te lopen of oefeningen te doen.

Als het been niet verder dunner wordt, kan meestal een therapeutische elastische kous worden aangemeten. Die kous helpt om het resultaat van het zwachtelen vast te houden.

Meer over zwachtelen

Wilt u weten hoe zwachtelen bij lymfoedeem werkt? Via de onderstaande knop leest u waarom goede druk, beweging en een passende elastische kous belangrijk zijn.

Lees meer

Therapeutisch elastische kousen

Therapeutisch elastische kousen geven extra druk aan het been. Hierdoor wordt de ophoping van vocht tegengegaan en kan de afvoer van vocht verbeteren.

Deze kousen worden speciaal aangemeten. Ze moeten daarom niet worden verward met standaard steunkousen die zonder persoonlijke maatvoering in winkels verkrijgbaar zijn.

Meer over therapeutisch elastische kousen

Via de onderstaande knop leest u meer over de werking en het aanmeten van therapeutisch elastische kousen bij lymfoedeem.

Lees meer

Pneumatische compressietherapie

Bij pneumatische compressietherapie wordt een manchet met verschillende luchtkamers om het gezwollen lichaamsdeel geplaatst. Deze kamers worden om de beurt met lucht gevuld, waardoor het vocht vanaf het uiteinde van het been omhoog wordt verplaatst.

Deze behandeling kan manuele lymfedrainage ondersteunen, maar vervangt de behandeling met de hand niet altijd. Bij ernstige oedeemproblemen kan soms een apparaat voor thuis worden gebruikt.

Meer over pneumatische compressietherapie

Via de onderstaande knop leest u hoe pneumatische compressietherapie werkt en wanneer deze behandeling kan worden ingezet.

Lees meer

Manuele lymfedrainage

Manuele lymfedrainage is een zachte massagetechniek waarmee de afvoer van lymfevocht wordt gestimuleerd. Met draaiende en pulserende bewegingen wordt lichte druk op de huid uitgeoefend.

Door de rekprikkel op de huid worden de lymfevaten die vlak onder de huid liggen gestimuleerd om meer lymfevocht op te nemen. Als het opgehoopte vocht en de eiwitten daarin beter worden afgevoerd, kan het behandelde lichaamsdeel soepeler worden.

Een huidtherapeut is speciaal opgeleid om te beoordelen welke vorm van oedeemtherapie bij de klachten past.

Meer over manuele lymfedrainage

Via de onderstaande knop leest u hoe manuele lymfedrainage wordt uitgevoerd en hoe deze behandeling de afvoer van lymfevocht kan ondersteunen.

Lees meer

Lymfetape

Lymfetape kan worden gebruikt om de afvoer van vocht te ondersteunen. De elastische tape wordt zo aangebracht dat de huid plaatselijk iets wordt opgetild. Hierdoor ontstaat meer ruimte voor de kleine lymfevaten onder de huid.

De tape helpt om het opgehoopte vocht in de richting van de lymfeklieren te begeleiden. Lymfetape kan vooral worden ingezet op plaatsen waar zwachtelen moeilijk is en wordt meestal gebruikt als aanvulling op andere vormen van oedeemtherapie.

Meer over lymfetape

Via de onderstaande knop leest u hoe lymfetape de vochtafvoer kan stimuleren en wanneer deze behandeling kan worden toegepast.

Lees meer

Huidverzorging en het voorkomen van wondjes

Door lymfoedeem kan de huid droog, dik en kwetsbaar worden. Hierdoor ontstaan gemakkelijker kloofjes en wondjes. Bacteriën kunnen via een beschadiging van de huid naar binnen komen en een infectie of wondroos veroorzaken.

Een goede dagelijkse verzorging en controle van de huid zijn daarom belangrijk. Let daarbij onder andere op de volgende punten:

• voorkom een te droge huid met een geschikte hydraterende crème zonder alcohol en parfum;
• houd huidplooien goed schoon en droog om smetplekken te voorkomen;
• controleer de voeten, tenen en voetzolen regelmatig op wondjes;
• houd de nagels goed bij, maar knip ze niet te kort;
• laat scherp of overtollig eelt zo nodig professioneel behandelen;
• vermijd stiksels en scherpe randen in kleding en schoenen die de huid kunnen irriteren.

Meer over het voorkomen van wondjes

Via de onderstaande knop leest u meer over huidverzorging, hygiëne en het verkleinen van de kans op wondjes, infecties en wondroos.

Lees meer

Vermijd knellende kleding en schoenen

Kleding of schoenen die op één plaats knellen, kunnen de afvoer van lymfevocht verstoren. Voorbeelden zijn sokken met een strakke elastische boord, schoenen met een knellende wreefband en schoenen met harde of insnoerende randen.

Controleer daarom of kleding, sokken en schoenen geen diepe afdrukken achterlaten. Vraag om advies wanneer u twijfelt of uw kleding of schoenen voldoende ruimte bieden.

Meer over het vermijden van knellende kleding

Via de onderstaande knop leest u welke kleding en schoenen de lymfeafvoer kunnen hinderen en waar u bij de pasvorm op kunt letten.

Lees meer

Steunzolen en schoenadvies

Langdurig oedeem kan niet alleen de huid beïnvloeden, maar ook de spieren, pezen en gewrichten. De enkel kan stijver worden en de stand van de voet kan veranderen. Hierdoor kan de normale afwikkeling tijdens het lopen worden verstoord.

Goed blijven lopen is juist belangrijk, omdat de beweging van de voet en de onderbeenspieren helpt om vocht uit de voet en het been af te voeren.

Een steunzool kan in sommige gevallen helpen om de voet te corrigeren of te stabiliseren. De zool moet voldoende breed zijn en een zachte afwerking hebben. Een steunzool neemt wel extra ruimte in de schoen in en is daarom niet voor iedere sterk gezwollen voet geschikt.

Meer over steunzolen bij lymfoedeem

Via de onderstaande knop leest u wanneer een steunzool kan helpen om de voet te ondersteunen en waarmee bij het aanmeten rekening moet worden gehouden.

Lees meer

Bij lymfoedeem zijn ruime schoenen belangrijk. Een veter- of klittenbandsluiting maakt het mogelijk om de pasvorm aan te passen aan wisselende zwelling en aan de ruimte die een therapeutisch elastische kous inneemt.

Hoge hakken beperken de werking van de kuitspieren. Een lage hak en een schoen die een goede afwikkeling van de voet mogelijk maakt, ondersteunen de normale loopbeweging.

Meer over geschikte schoenen bij lymfoedeem

Via de onderstaande knop leest u waar goed passende schoenen bij lymfoedeem aan moeten voldoen.

Lees meer

Veelgestelde vragen over lymfoedeem