Lymfoedeem in benen en voeten

Wat is lymfoedeem?

Lymfoedeem betekent dat lymfevocht zich ophoopt in het weefsel, waardoor zwelling ontstaat. In de benen kan de zwelling zichtbaar zijn rond het onderbeen, de enkel, de voet en de tenen.

De zwelling kan aan één kant voorkomen, waarbij alleen het linker- of rechterbeen is aangedaan. Het is ook mogelijk dat beide benen of voeten gezwollen zijn. Lymfoedeem kan een zwaar en vermoeid gevoel geven. Door de zwelling kan de huid strak aanvoelen en kan bewegen moeilijker worden.

Er bestaan verschillende oorzaken en behandelmogelijkheden. Het is daarom belangrijk om vast te stellen of er daadwerkelijk sprake is van lymfoedeem en waardoor het lymfestelsel minder goed werkt.

Hoe werkt het lymfestelsel?

Naast het bloedvatenstelsel heeft het lichaam ook een lymfevatenstelsel. Dit is een soort afvoersysteem. De lymfevaten nemen weefselvocht op waarin onder andere afvalstoffen aanwezig zijn. Dit vocht wordt vervolgens afgevoerd naar de bloedbaan.

Onderweg stroomt het lymfevocht door de lymfeklieren. Daar wordt het gefilterd. Het lymfestelsel speelt daardoor niet alleen een rol bij de afvoer van vocht en afvalstoffen, maar ook bij de afweer van het lichaam.

Wanneer de lymfevaten het weefselvocht niet voldoende kunnen opnemen of afvoeren, blijft er vocht in het weefsel achter. De ophoping van dit vocht veroorzaakt de zwelling die kenmerkend is voor lymfoedeem.

Het lymfevatenstelsel

Wat is het verschil tussen lymfoedeem en lipoedeem?

Lymfoedeem moet niet worden verward met lipoedeem. Bij lymfoedeem ontstaat zwelling doordat lymfevocht niet goed wordt afgevoerd. De aandoening kan aan één kant of aan beide kanten voorkomen en ook de voeten en tenen kunnen gezwollen zijn.

Lipoedeem is een aangeboren stoornis in de aanmaak en verdeling van vetweefsel. Hierdoor ontstaat een onderhuidse ophoping van afwijkend vetweefsel. De afvoer van vocht via de lymfevaten kan daarbij ook minder goed verlopen.

In tegenstelling tot lymfoedeem komt lipoedeem altijd symmetrisch voor. Dat betekent dat beide benen zijn aangedaan. De voeten zijn bij lipoedeem niet gezwollen. Lymfoedeem en lipoedeem kunnen wel tegelijkertijd aanwezig zijn.

Meer over lipoedeem

Via de onderstaande knop leest u meer over het ontstaan van lipoedeem, het verschil met vochtophoping en de relatie tussen lipoedeem en lymfoedeem.

Lees meer

Wat zijn de oorzaken van lymfoedeem?

Lymfoedeem ontstaat wanneer het lymfestelsel niet meer in staat is om de normale hoeveelheid weefselvocht af te voeren. Het vocht blijft dan achter in het weefsel en veroorzaakt zwelling.

Er wordt onderscheid gemaakt tussen primair en secundair lymfoedeem. Bij primair lymfoedeem is er vanaf de geboorte een afwijking aan het lymfestelsel. Bij secundair lymfoedeem raakt het lymfestelsel later beschadigd.

Niet iedere zwelling is lymfoedeem

Dikke of gezwollen voeten en enkels kunnen ook andere oorzaken hebben, zoals warm weer, langdurig zitten of staan, minder goed werkende aderen, medicijnen of een plaatselijk probleem in de voet of enkel. Het is daarom belangrijk om eerst vast te stellen waardoor de zwelling wordt veroorzaakt.

Meer over dikke voeten en enkels

Via de onderstaande knop leest u meer over de verschillende oorzaken, klachten, diagnose en behandeling van dikke voeten en enkels.

Lees meer

Primair lymfoedeem

Primair lymfoedeem ontstaat door een aangeboren afwijking aan het lymfestelsel. De lymfevaten kunnen onderontwikkeld of plaatselijk verwijd zijn. Hierdoor wordt het lymfevocht niet goed opgenomen of afgevoerd.

Hoewel de afwijking vanaf de geboorte aanwezig is, hoeft de zwelling niet direct zichtbaar te zijn. Het lymfoedeem kan zich ook pas op latere leeftijd ontwikkelen, bijvoorbeeld na een ontsteking.

Secundair lymfoedeem

Bij secundair lymfoedeem is de schade aan het lymfestelsel later ontstaan. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer bij de behandeling van kanker lymfeklieren zijn verwijderd of beschadigd.

Schade aan het lymfestelsel kan ook ontstaan na een ongeval, een grote operatie, een ontsteking of een infectie. Het lymfevocht kan daarna minder goed worden afgevoerd en zich ophopen in het been, de enkel of de voet.

Meer over de oorzaken van lymfoedeem

Via de onderstaande knop leest u meer over het ontstaan van primair en secundair lymfoedeem en de mogelijke oorzaken van schade aan het lymfestelsel.

Lees meer

Welke klachten geeft lymfoedeem?

Lymfoedeem in de benen en voeten veroorzaakt zwelling. De zwelling kan beperkt blijven tot een deel van het been, maar ook zichtbaar zijn rond de enkel, de voet en de tenen.

Zwelling en een zwaar gevoel

Het gezwollen been of de gezwollen voet kan zwaar en vermoeid aanvoelen. Door de zwelling kan de huid strak en gespannen zijn. Ook kan een jeukerig gevoel ontstaan en soms wordt een stekende pijn ervaren.

De zwelling kan bewegen moeilijker maken. Lopen, traplopen en het bewegen van de enkel of voet kunnen meer moeite kosten. Ook kunnen sokken en schoenen gaan knellen of minder goed passen.

Veranderingen van de huid

Wanneer lymfoedeem langere tijd aanwezig is, kan de huid dikker en droger worden. De eerste huidafwijkingen ontstaan vaak bij het begin van de tenen. Er kunnen bleke verdikkingen, smetplekken en huidschilfers ontstaan.

Ook kunnen kloofjes, wratachtige verhoorningen en plekjes met lekkend lymfevocht ontstaan. Daarnaast komt eelt vaker voor bij mensen met lymfoedeem.

Meer over de klachten van lymfoedeem

Via de onderstaande knop leest u meer over de zwelling, het zware gevoel en de huidklachten die bij lymfoedeem kunnen ontstaan.

Lees meer

Huidklachten en wondroos bij lymfoedeem

De huid kan door lymfoedeem droog, dik en kwetsbaar worden. Hierdoor ontstaan gemakkelijker kloofjes en wondjes. Bacteriën kunnen via zo’n opening in de huid naar binnen komen en een infectie veroorzaken.

Ook een schimmelinfectie, splinter of een wondje dat nauwelijks zichtbaar is, kan een ingang voor bacteriën vormen. Mensen met lymfoedeem hebben daardoor een verhoogde kans op wondroos.

Wat is wondroos?

Wondroos, ook wel erysipelas genoemd, is een acute bacteriële infectie van de huid. De aangedane huid wordt rood, gezwollen, warm en pijnlijk. De roodheid is vaak duidelijk begrensd ten opzichte van de omliggende huid.

Daarnaast kunnen binnen enkele uren koorts, koude rillingen, blaren en een algemeen ziek of lusteloos gevoel ontstaan. Soms voelt iemand zich al één of twee dagen ziek voordat de huidafwijkingen zichtbaar worden.

Wondjes en infecties voorkomen

Een goede verzorging van de huid is belangrijk bij lymfoedeem. Door een droge of verdikte huid kunnen gemakkelijker kloofjes en wondjes ontstaan, waardoor bacteriën de huid kunnen binnendringen.

Meer over het voorkomen van wondjes

Via de onderstaande knop leest u hoe u de huid kunt verzorgen en het risico op wondjes, infecties en wondroos kunt verkleinen.

Lees meer

Hoe wordt lymfoedeem herkend en vastgesteld?

Bij zwelling van het been, de enkel of de voet wordt onderzocht of er sprake kan zijn van lymfoedeem. Daarbij wordt onder andere gekeken naar de plaats en omvang van de zwelling en naar veranderingen van de huid.

Een aantal lichamelijke kenmerken kan helpen om lymfoedeem te herkennen. Voorbeelden hiervan zijn het teken van Stemmer, een kuiltje dat na het indrukken van de huid zichtbaar blijft en huidafwijkingen rond de tenen en voeten.

Het teken van Stemmer

Bij het teken van Stemmer wordt geprobeerd om de huid aan de basis van de tweede of derde teen tussen de vingers op te pakken. Lukt dit niet, dan wordt gesproken van een positief teken van Stemmer. Dit kan erop wijzen dat er sprake is van lymfoedeem.

Het teken van Stemmer geeft een aanwijzing, maar is op zichzelf niet voldoende om de diagnose vast te stellen. De zwelling en eventuele andere klachten moeten daarom altijd in samenhang worden beoordeeld.

Een ‘delle’ drukken

Door met een vinger zacht op de gezwollen huid te drukken, kan worden beoordeeld of er tijdelijk een kuiltje zichtbaar blijft. Zo’n kuiltje wordt een ‘delle’ genoemd.

De structuur van het oedeem kan in de loop van de tijd veranderen. Het indrukken van de huid geeft daarom aanvullende informatie over de aard en ontwikkeling van de zwelling.

Huidafwijkingen bij lymfoedeem

Ook de huid kan aanwijzingen geven. Een dikke en droge huid, kloofjes, blaasjes of andere huidveranderingen kunnen passen bij lymfoedeem. Deze afwijkingen beginnen vaak rond de basis van de tenen.

Het is belangrijk om de huid goed te laten beoordelen, omdat wondjes en huidbeschadigingen bij lymfoedeem gemakkelijker tot een infectie kunnen leiden.

Meer over de diagnose van lymfoedeem

Via de onderstaande knop leest u meer over het teken van Stemmer, het drukken van een delle en de huidafwijkingen die kunnen helpen om lymfoedeem te herkennen.

Lees meer

Hoe wordt lymfoedeem behandeld?

De behandeling van lymfoedeem is erop gericht om de afvoer van lymfevocht zo veel mogelijk te stimuleren en de zwelling onder controle te houden. Daarnaast is het belangrijk om wondjes en infecties te voorkomen, omdat deze het lymfoedeem kunnen verergeren.

Een operatie is slechts in uitzonderlijke situaties nodig. Meestal bestaat de behandeling uit een combinatie van niet-operatieve maatregelen. Welke aanpak geschikt is, hangt onder andere af van de plaats en ernst van het lymfoedeem.

Niet-operatieve behandelingen

Bij lymfoedeem kunnen verschillende behandelingen en hulpmiddelen worden ingezet, waaronder:

• voldoende bewegen;
• fysiotherapie;
• manuele lymfedrainage;
• pneumatische compressietherapie;
• zwachtelen;
• therapeutisch elastische kousen;
• lymfetape;
• huidverzorging en het voorkomen van wondjes;
• het vermijden van knellende kleding;
• steunzolen en passend schoenadvies.

Meer over de behandelmogelijkheden

Via de onderstaande knop vindt u een overzicht van de verschillende niet-operatieve behandelingen die bij lymfoedeem kunnen worden toegepast.

Lees meer

Bewegen en fysiotherapie

Bewegen helpt bij de afvoer van vocht uit de benen en voeten. Tijdens het lopen trekken de spieren in de onderbenen ritmisch samen. Hierdoor worden de bloed- en lymfevaten als het ware leeggedrukt en wordt vocht omhoog verplaatst.

Een goede beweeglijkheid van de enkel is daarbij belangrijk. Wanneer de enkel stijver wordt, kunnen de spieren in het onderbeen hun pompende werking minder goed uitvoeren en kan het oedeem toenemen.

Een fysiotherapeut kan helpen om de enkel beweeglijker te maken en oefeningen voorschrijven die passen bij uw klachten en mogelijkheden.

Meer over bewegen bij lymfoedeem

Via de onderstaande knop leest u hoe bewegen de afvoer van vocht uit de voeten en benen kan ondersteunen.

Lees meer

Meer over fysiotherapie bij lymfoedeem

Via de onderstaande knop leest u hoe fysiotherapie kan helpen om de beweeglijkheid van de enkel en de pompende werking van de onderbeenspieren te verbeteren.

Lees meer

Compressietherapie

Bij compressietherapie wordt van buitenaf druk uitgeoefend op het gezwollen been. Deze druk helpt om vocht uit het weefsel te verplaatsen en ondersteunt de afvoer via de bloed- en lymfevaten.

Compressietherapie kan op verschillende manieren worden toegepast. Voorbeelden zijn zwachtelen, therapeutisch elastische kousen en pneumatische compressietherapie.

Zwachtelen

Bij zwachtelen wordt het been behandeld met elastisch rekverband. Door de druk van het verband wordt vocht uit het weefsel gedreven en via de lymfevaten afgevoerd. Zwachtels werken vooral goed in combinatie met bewegen.

Wanneer het been niet verder in omvang afneemt, kunnen de zwachtels vaak worden vervangen door een therapeutisch elastische kous.

Meer over zwachtelen

Via de onderstaande knop leest u hoe zwachtelen bij lymfoedeem wordt toegepast en waarom bewegen hierbij belangrijk is.

Lees meer

Therapeutisch elastische kousen

Therapeutisch elastische kousen geven extra druk aan het been. Hierdoor wordt de ophoping van vocht tegengegaan en kan de afvoer van vocht verbeteren.

Deze kousen worden speciaal aangemeten. Ze moeten daarom niet worden verward met standaard steunkousen die zonder persoonlijke maatvoering in winkels verkrijgbaar zijn.

Meer over therapeutisch elastische kousen

Via de onderstaande knop leest u meer over de werking en het aanmeten van therapeutisch elastische kousen bij lymfoedeem.

Lees meer

Pneumatische compressietherapie

Bij pneumatische compressietherapie wordt een manchet met verschillende luchtkamers om het gezwollen lichaamsdeel geplaatst. Deze kamers worden om de beurt met lucht gevuld, waardoor het vocht vanaf het uiteinde van het been omhoog wordt verplaatst.

Deze behandeling kan manuele lymfedrainage ondersteunen, maar vervangt de behandeling met de hand niet altijd. Bij ernstige oedeemproblemen kan soms een apparaat voor thuis worden gebruikt.

Meer over pneumatische compressietherapie

Via de onderstaande knop leest u hoe pneumatische compressietherapie werkt en wanneer deze behandeling kan worden ingezet.

Lees meer

Manuele lymfedrainage

Manuele lymfedrainage is een zachte massagetechniek waarmee de afvoer van lymfevocht wordt gestimuleerd. Met draaiende en pulserende bewegingen wordt lichte druk op de huid uitgeoefend.

Door de rekprikkel op de huid worden de lymfevaten die vlak onder de huid liggen gestimuleerd om meer lymfevocht op te nemen. Als het opgehoopte vocht en de eiwitten daarin beter worden afgevoerd, kan het behandelde lichaamsdeel soepeler worden.

Een huidtherapeut is speciaal opgeleid om te beoordelen welke vorm van oedeemtherapie bij de klachten past.

Meer over manuele lymfedrainage

Via de onderstaande knop leest u hoe manuele lymfedrainage wordt uitgevoerd en hoe deze behandeling de afvoer van lymfevocht kan ondersteunen.

Lees meer

Lymfetape

Lymfetape kan worden gebruikt om de afvoer van vocht te ondersteunen. De elastische tape wordt zo aangebracht dat de huid plaatselijk iets wordt opgetild. Hierdoor ontstaat meer ruimte voor de kleine lymfevaten onder de huid.

De tape helpt om het opgehoopte vocht in de richting van de lymfeklieren te begeleiden. Lymfetape kan vooral worden ingezet op plaatsen waar zwachtelen moeilijk is en wordt meestal gebruikt als aanvulling op andere vormen van oedeemtherapie.

Meer over lymfetape

Via de onderstaande knop leest u hoe lymfetape de vochtafvoer kan stimuleren en wanneer deze behandeling kan worden toegepast.

Lees meer

Huidverzorging en het voorkomen van wondjes

Door lymfoedeem kan de huid droog, dik en kwetsbaar worden. Hierdoor ontstaan gemakkelijker kloofjes en wondjes. Bacteriën kunnen via een beschadiging van de huid naar binnen komen en een infectie of wondroos veroorzaken.

Een goede dagelijkse verzorging en controle van de huid zijn daarom belangrijk. Let daarbij onder andere op de volgende punten:

• voorkom een te droge huid met een geschikte hydraterende crème zonder alcohol en parfum;
• houd huidplooien goed schoon en droog om smetplekken te voorkomen;
• controleer de voeten, tenen en voetzolen regelmatig op wondjes;
• houd de nagels goed bij, maar knip ze niet te kort;
• laat scherp of overtollig eelt zo nodig professioneel behandelen;
• vermijd stiksels en scherpe randen in kleding en schoenen die de huid kunnen irriteren.

Meer over het voorkomen van wondjes

Via de onderstaande knop leest u meer over huidverzorging, hygiëne en het verkleinen van de kans op wondjes, infecties en wondroos.

Lees meer

Vermijd knellende kleding en schoenen

Kleding of schoenen die op één plaats knellen, kunnen de afvoer van lymfevocht verstoren. Voorbeelden zijn sokken met een strakke elastische boord, schoenen met een knellende wreefband en schoenen met harde of insnoerende randen.

Controleer daarom of kleding, sokken en schoenen geen diepe afdrukken achterlaten. Vraag om advies wanneer u twijfelt of uw kleding of schoenen voldoende ruimte bieden.

Meer over het vermijden van knellende kleding

Via de onderstaande knop leest u welke kleding en schoenen de lymfeafvoer kunnen hinderen en waar u bij de pasvorm op kunt letten.

Lees meer

Steunzolen en schoenadvies

Langdurig oedeem kan niet alleen de huid beïnvloeden, maar ook de spieren, pezen en gewrichten. De enkel kan stijver worden en de stand van de voet kan veranderen. Hierdoor kan de normale afwikkeling tijdens het lopen worden verstoord.

Goed blijven lopen is juist belangrijk, omdat de beweging van de voet en de onderbeenspieren helpt om vocht uit de voet en het been af te voeren.

Een steunzool kan in sommige gevallen helpen om de voet te corrigeren of te stabiliseren. De zool moet voldoende breed zijn en een zachte afwerking hebben. Een steunzool neemt wel extra ruimte in de schoen in en is daarom niet voor iedere sterk gezwollen voet geschikt.

Meer over steunzolen bij lymfoedeem

Via de onderstaande knop leest u wanneer een steunzool kan helpen om de voet te ondersteunen en waarmee bij het aanmeten rekening moet worden gehouden.

Lees meer

Bij lymfoedeem zijn ruime schoenen belangrijk. Een veter- of klittenbandsluiting maakt het mogelijk om de pasvorm aan te passen aan wisselende zwelling en aan de ruimte die een therapeutisch elastische kous inneemt.

Hoge hakken beperken de werking van de kuitspieren. Een lage hak en een schoen die een goede afwikkeling van de voet mogelijk maakt, ondersteunen de normale loopbeweging.

Meer over geschikte schoenen bij lymfoedeem

Via de onderstaande knop leest u waar goed passende schoenen bij lymfoedeem aan moeten voldoen.

Lees meer

Veelgestelde vragen over lymfoedeem